advertenties ter ere van de gelegenheid

Politieke posters waren in de jaren zeventig razend populair. Bij de ENWB, zoals de Fietsersbond toen nog heette, maakten begaafde fotografen en vormgevers als Loes Dolkens en Wim Wiskerke posters die nog steeds prachtig en ijzersterk zijn. Ter gelegenheid van ons 50-jarig bestaan ontwierp activist Maartje de Goede om een actuele variant te maken.

Autorijden? Ga nou toch gauw fietsen

Loes Dolkens ontwierp in 1976 deze roemruchte poster voor de toenmalige ENWB. ‘Ik sta nog steeds 100 procent achter de poster.’

Loes Dolkens was 26 jaar toen ze de poster ontwierp. Ze had de kunstacademie gevolgd en was opgeleid als grafisch vormgever. En was lid van de Werkgroep Fiets in Den Haag.  

Heb je de poster alleen bedacht?



‘Ik heb hem samen met Mara Hamer gemaakt. Zij was getrouwd met Leo Hamer van Werkgroep Dooievaar (een van de organisaties achter de oprichting van de Fietsersbond, red.). Ik heb een tekening van Mara van de fietsers gestileerd en de poster vormgegeven. Die tekst hebben we met een klein clubje verzonnen, met z’n drieën dacht ik.
Posters werden gemaakt met van die plakletters, een Letraset heette dat. Die plakte je op het ontwerp. Zo ging dat in die tijd. Drukkerij De Dageraad maakte veel actiematerialen. Ze drukten ook de poster van de PSP met die koe en die naakte vrouw. Die posters konden mensen voor hun raam hangen. Dat was toen gebruikelijk. We hebben ze ook op bushokjes en tramhaltes geplakt. Die poster is wel een van de betere die toen zijn gemaakt. De poster is zelfs tot in Schotland gesignaleerd.’ 

Hoe denk je terug aan die tijd?

‘Ik probeerde het laatst aan mijn twee dochters uit te leggen; de tijdgeest voelde toen heel anders, heel hoopvol. Er was geen echte dreiging. Je voelde je vrij. Het was niet agressief. We waren niet direct wereldverbeteraars, maar je maakte je samen met anderen wel meer druk om wat er gebeurde in de wereld. En het had ook resultaat. Al die rode fietspaden zijn er gekomen door de ENWB. Er kwam meer aandacht voor de fiets. Ik was laatst in Parijs en je hebt nu prachtige fietspaden langs de Seine. Dat had ik niet gedacht hoor, in de jaren zeventig. In die tijd kwam ik ook wel in Parijs en dan werd je bijna platgereden als je daar fietste. Automobilisten reden daar rond met een idee: Wat doe je daar? Ga weg!’ 

Fiets je nog? 

‘Ik ben 75, maar blijf fietsen. Ik sta nog steeds 100 procent achter de poster.’ 

In de jaren zeventig hadden studenten volgens fotograaf Wim Wiskerke allemaal politieke posters aan de muur: ‘Het moest er vooral niet te gelikt uitzien.’   

 
‘Heb je gehoord over de oprichting van de ENWB? Is dat niet wat voor je?’ Die vraag kreeg Wim Wiskerke in 1975 van Willem Hoogendijk van de Utrechtse milieugroep Aktie Strohalm. Aktie Strohalm was een van de organisaties die samen de ENWB oprichtten. Wiskerke: ‘Ik ben toen naar een bijeenkomst geweest van wat de afdeling Utrecht zou worden. Ik kende daar meteen al een paar mensen; we waren allemaal studenten.’ Wiskerke zou bij de ENWB allerlei dingen gaan doen, maar vooral fotograferen, ontwerpen, posters maken.  

Gepopulariseerd

Met het maken van een knelpuntennota – een opsomming van alles wat er mis was voor fietsers in de stad – ging eigenlijk elke afdeling van start. Wiskerke: ‘Ook in Utrecht maakten we een knelpuntennota, maar die stond vol jargon. Ambtenaren vonden het geweldig, maar we wilden ook een soort gepopulariseerde samenvatting voor het grote publiek maken en dat werd ‘Fiets in de knel’.  
Dit soort brochures en affiches werden verkocht in de bakfiets op de Stadshuisbrug. In die tijd kochten mensen affiches met popidolen voor aan de muur, maar studenten hadden allemaal politieke posters. Bij wat we maakten aan posters en brochures was er wel altijd een bezorgdheid. Het moest er vooral niet te chic, niet te gelikt uitzien. Het moest een beetje groezelig, anders was je de Veronicagids. Terwijl je nu denkt: als je mensen buiten je kring wilt bereiken, zou het er toch wat netter uit moeten zien.’ 

Wie staat er op de poster? 

‘De foto van die mevrouw op de Nachtegaalstraat is gemaakt om te laten zien dat er allemaal auto’s staan geparkeerd op de fietsstrook. Ik weet dat ik op straat stond om foto’s te nemen en dacht: Hé, tante Wil. Dat was een aangetrouwde nicht van mijn moeder die ook in Hoograven woonde. Toen ze dichterbij kwam dacht ik: O, nee, het is tante Wil niet. Maar die foto heet voor mij nog altijd tante Wil. De foto is gemaakt met een telelens van een flink eind weg. Dat is bewust gedaan zodat die rij auto’s heel massaal overkomt. Zo werd duidelijk dat het niet ging om één fout geparkeerde auto.  
De foto is gebruikt voor de brochure ‘Fiets in de knel’, maar ook voor een poster om de fietsdemonstratie van 4 juni 1977 in Utrecht aan te kondigen. We hebben er toen andere auto’s in geplaatst. Die foto’s van auto’s had ik ook gemaakt, met een zogenaamd sterretjesfilter. Die auto’s hebben we zo geplaatst dat het lijkt of ze naar elkaar toe komen, zodat het echt “fiets in de knel” wordt. Op dat soort dingen waren we alert. We konden niet zoveel foto’s maken zoals nu, want film was duur.

Wat vind je er nu van? 

‘Ik vind de stijl wat onbeholpen, maar zeker niet slecht. De communicatie is duidelijk.’ 

Social designer, ontwerper en activist Maartje de Goede ontwierp een nieuwe actieposter voor de Fietsersbond: ‘Als je weet dat het vroeger anders was, betekent dat dat je zelf ook de toekomst kunt veranderen.’  
 
 
‘Van oorsprong ben ik grafisch ontwerper. Ik heb veel posters gemaakt, maar dat doe ik eigenlijk al jaren steeds minder. Het mooie aan de opdracht van de Fietsersbond is dat het een actieposter moest zijn. Ik hou van activisten. Ik wist eerst niet wat de Fietsersbond heeft betekend en nam voor lief dat ik goed kon fietsen in Nederland. Pas later drong tot me door dat daar hard voor is gestreden door de Fietsersbond. Als je dat niet weet, doe je geen recht aan de mensen die in het verleden actie hebben gevoerd, maar je doet ook jezelf geen recht. Want als je weet dat iets ooit anders is geweest betekent dat ook dat je zelf de toekomst kunt veranderen.’  

Wat hebben de activisten van de Fietsersbond veranderd?  

‘Activisten zitten altijd in de voorhoede. In hun eigen tijd krijgen ze veel kritiek: doe maar normaal. Maar nu zie je dat veel van de dingen die de Fietsersbond in de jaren zeventig en jaren tachtig bepleitten heel normaal zijn geworden. In een oud pamflet las ik bijvoorbeeld dat ze wilden dat de fiets als volwaardige verkeersdeelnemer zou gelden. En dat fietsers rechtsaf mochten slaan bij rood verkeerslicht omdat ze daar niemand mee hinderden. Dat is nu vanzelfsprekend. Maar op het moment dat Fietsersbondactivisten daarvoor pleitten met posters, manifestaties en burgerlijke ongehoorzaamheid wisten ze nog niet of ze succes zouden hebben met hun acties. Net zoals de hoop bij mijn poster is dat mensen hem achter hun raam hangen, vooral in straten waar te hard gereden wordt. Of dat een steentje bijdraagt, weet je achteraf pas. Verandering is zelden rechttoe rechtaan. Wat plotseling lijkt te gebeuren, groeit vaak langzaam en onzichtbaar vanaf de wortels.  

Hoe kwam je op dit thema?  

 ‘Ik keek naar thema’s die al langer speelden. Met snelheidsvermindering binnen de bebouwde kom was de Fietsersbond in de jaren zeventig en tachtig al bezig. Zulke dingen hebben altijd een lange adem nodig. Maar toen ik afgelopen maand op fietsvakantie was in Nederland zag ik overal bewonersinitiatieven om de snelheid omlaag te brengen. Het leeft.’  

Waarom heb je voor deze vorm gekozen?  

‘Het mooie aan oude actieposters is dat die posters niet door iemand in zijn eentje achter een laptop zijn bedacht, maar dat activisten samen letters sneden en dan de hele nacht aan de zeefdrukpers posters stonden af te drukken om ze direct overal op te hangen. Het was niet zo dat ze even een gelikte poster maakten. Ik wilde die urgentie en emotie ook in mijn poster. Dus ik ben de straat opgegaan met een autoband en heb met verpulverd houtskool sporen gemaakt. Ik heb letterlijk ruimte ingenomen. Het is toch een kleine actie op zichzelf. Het is een simpel grafisch beeld, want die worden het snelst verspreid. Iedereen kan er zijn eigen verhaal bedenken. Je kan er een aanrijding inzien. Of alleen maar de sporen van een auto die hard moest remmen.’  

PS ‘Voor de grafische nerds onder ons: ik heb een meer dan honderd jaar oud lettertype getekend, Gill Sans. Die werd veel op drukpersen gebruikt en zie je ook in het OV bijvoorbeeld. ‘Red de fietser’ staat in Italic (cursief – red) en de letters staan dicht bij elkaar om aan te geven dat de fietser in beweging is en weinig ruimte heeft in tegenstelling tot de auto. ‘Rem de auto’ is in vette letters die stilstaan.’